Orta Doğu’da ABD’nin Mirası

İlksoy Aslım

“The Left and the Cyprus Problem” Conference, Home of Cooperation, 13/05/ 2017

Özet

Soğuk Savaş döneminde ‘çevreleme” Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) Sovyetler Birliği’ne (SSCB) karşı uyguladığı politikanın adıydı. Soğuk Savaş’ın ilk aşamasında ABD bölgenin ekonomik/petrol konularıyla ilgiliydi. ABD daha sonra SSCB’nin Batı karşıtı olarak bilinen Mısır, Irak ve Suriye’ye yönelik politikaları nedeniyle Orta Doğu’ya doğrudan müdahil olacaktı.

İsrail devletinin kuruluşu ABD’nin Orta Doğu’da karşılaştığı en önemli krize neden oldu. ABD SSCB’yi Orta Doğu açısından en önemli tehdit olarak görürken, Arap ülkeleri açısından tehlike İsrail’in varlığıydı. Bu konu Sovyetler’i çevrelemeye çalışırken ABD’nin karşılaştığı en önemli problemdi. Sonraki süreçte İsrail ABD’nin bölgedeki en önemli müttefiki olurken, bunun yarattığı sorunları azaltma gayretiyle Arap dünyasında kendi nüfuz alanını oluşturmaya çalışacaktı. Bu da ABD’nin kendisini çıkışı olmayan bir labirentin içinde bulmasına neden olacaktı.

Bu sunuşta, Soğuk Savaş sonrasındaki ABD Orta Doğu politikarında ana unsurun “süreklilik mi,  değişim mi” sorusu cevaplandırılmaya çalışılacaktır.

Anahtar kelimeler: Orta Doğu, ABD, SSCB, Soğuk Savaş, Yumuşama, Rusya, Israil, Arap devletleri

Giriş

İkinci Dünya Savaşı sonrasında SSCB ve ABD dünya politikasına iki süper güç olarak çıktı. ABD’ye göre SSCB yayılmacı bir politika izlediğinden durdurulmak zorundaydı. ABD’nin bu politikası komünist/totaliter yönetime karşı liberal ekonomik alanın geliştirilip, korunması çerçevesinde şekillendi.[1] ABD açısından SSCB farklı bir dünya tahayyülü nedeniyle 1917 Bolşevik devrimi zamanında durdurulmalıydı. Böylece “özgür dünya”nın lideri ABD geliştirdiği doktrinler ve askeri organizasyonlarla Sovyetleri durdurmayı amaçladı.[2]

Soğuk Savaş Karşılaşması

1947 yılında yaşanan iki gelişme ABD’yi alarma geçirdi. İlk gelişme Sovyetlerin atom bombası üretmeyi başarması, ikincisi de komünistlerin Çin’de iktidarı ele geçirmesinden sonra 1950 yılında SSCB’yle ittifak antlaşması yapmasıydı.[3] ABD Ulusal Güvenlik Konseyi Belgesi 68’i üreterek SSCB’nin küresel hegemonyasını engellemek üzere askeri harcamalarını artırdı.[4] Bu çerçevede NATO Avrupa’nın güvenlik yapısının temeli oldu.[5] Bu polikanın Orta Doğu’ya doğrudan yansıması oldu ve 1955 yılında Türkiye, İran, Irak ve Pakistan’ın üye olduğu Bağdat Paktı NATO’nun bir uzantısı olarak kuruldu.[6] ABD’nin Orta Doğu’ya doğrudan müdahil olması Mısır, Irak ve Suriye’de tümü Batı karşıtı güçlerin iktidara gelmesi sonrasında gerçekleşti. Çünkü Sovyetler Birliği bu ülkeler üzerinden bölgeye girebilirdi.

ABD’nin SSCB’yi bölgeden uzak tutma politikasının yanında üç hedefi daha vardı. ABD’nin ve Batı’nın Orta Doğu petrollerine engelsiz erişimi; İsrail’in güvenliğinin sağlanması ve Arap-İsrail anlaşmasının sağlanması.[7] ABD’nin İsrail’le geliştirdiği stratejik ilişki diğer politikalarıyla uyumsuzdu. Bunun nedeni ABD açısından SSCD ana tehditken, Araplar açısından tehdit İsrail’in kendisiydi.[8] 1957’de ilan edilen Eisenhower Doktriniyle ABD Sovyet tehditine uğrayacak bölge ülkelerine yardım edecekti.[9]

1970 yılında başlayan ABD’yle SSCB yumuşaması Soğuk Savaş’ın kurallarının oluşumunu tamamlayacaktı. En önemli kural da süper güçlerin kendi hegemonya alanlarındaki hakimiyetinin diğer tarafça kabul edilmesiydi. Böylece SSCB Orta Doğu’nun ABD nüfuz alanı olduğunu kabul etmekteydi.

Orta Doğu’da Yeni Bir Soğuk Savaş!  

Çin-Rus ittifakı ile ABD arasında yeni bir Soğuk Savaş’ın başladığı konusunda birçok tartışmalar yapılmaktadır.[10] Soğuk Savaş paradigmaları ile bütün büyük güçler arasındaki karşıtlıkların açıklanamaz. Ancak yeni karşıtlıkları kapitalist/revizyonist devletler arasındaki ideolojik çekişmeler olarak da anlayamayız. Soğuk savaş, diğer birçok sorunla beraber SSCB ile ABD arasındaki ideolojik karşılaşmaydı.[11]  Bunu aklımızda tutarak Soğuk Savaş’taki bazı olayları değerlendirip günümüzdekilerle karşılaştırmak faydalı olacaktır.

ABD Soğuk Savaş’ta ilan ettiği doktrinlerle SSCB’nin yayılmasını durdurmaya çalışmıştı. 11 Eylül saldırıları sonrasında Bush Doktrinini ilan ederken ABD küresel terörü önlemeyi düşünmüş ve iki düşmana düşmana karşı yoğun bir propoganda savaşı yürütmüştü. Günümüzde Rusya Federasyonunun Orta Doğu’ya girme çalışmaları Sovyetler Birliğinin Soğuk Savaş döneminde yaptığına benzemektedir.[12] Sovyetler Birliği nasıl Mısır’a destekle Orta Doğu’ya girmişse, Rusya Federasyonu da Suriye vasıtasıyla bölgede kendine alan açmaktadır.

1970 yılında ABD Nixon Doktrinini ilan ederek Sovyetler Birliğine karşı mücadelede sorumluluğu müttefikleriyle paylaşmaya çalışmış ancak bu politikasını hayata geçirmek konusunda müttefikleriyle problemler yaşamıştı. ABD’nin mücadele düşüncesi küresel nitelik taşırken müttefikleri daha çok kendi yerel/ulusal çıkarlarını koruma eğilimindeydiler. Örneğin 1956 yılında Britanya, Süveyş Krizi olayında görüleceği gibi kendi çıkarlarını korumaya odaklanırken bugün benzer nedenlerle Türkiye ve ABD ile gerilim yaşamaktadır.[13]

ABD Soğuk Savaş döneminde milliyetçi güçlere karşı mücadelesinde 1953 yılında İran’da Musaddık hükümetini devirirken Şii güçlere Şah Pehlevi karşısında alan yaratmıştı. Bugün İran ABD karşıtıdır. Yine 1967 Savaşında Nasır’ın orduları ABD desteğiyle bozguna uğramıştı. Sonuçta milliyetçilerin yenilgisi Müslüman Kardeşler Örgütünün bölgede güç kazanmasına neden olmuştu. 2003 yılında ABD’nin Irak’ı işgali ve yakın zamanda patlak veren Suriye iç savaşı radikal İslamcı grupların Orta Doğu’da bir “devlet” kurmalarına neden olmuştu.

ABD’nin bugün kendine rakip ve düşman güçlerle işbirliği yaparak Orta Doğu’daki problemleri çözmeye çalışmaktadır. ABD SSCB ile BM bünyesinde işbirliği yaparak Süveyş Krizini çözmüş, yakın zamanda da Rusya Federasyonu ve Batı’lı güçlerle çalışarak İran’ın nükleer programını düzenlemişti. ABD günümüzde de Rusya Federasyonu ile birlikte çalışarak radikal İslamcı güçleri kontrola çalışmaktadır.[14]

Sonuç

Soğuk Savaş Vaşington’un zaferiyle sona erdikten sonra dünya tek kutuplu hale gelmiş ve ABD “dünya polisliği” görevine soyunmuştu. ABD teröristleri ve onları desteklediğini düşündüğü devletleri düşman olarak niteleyip Soğuk Savaş’taki komünistlerin yerine koymuştu. Çünkü artık radikal İslam ve cihadizm düşman olarak “özgür dünyayı” tehdit etmekteydi. Günümüzde, ABD SSCB’yi yıkma sürecinde ve sonrasında Rusya Federasyonuna yönelik politikalarında olduğu gibi, Orta Doğu ülkelerini de liberal ekonomik sisteme dahil etmeye çalışmaktadır. ABD’nin Orta Doğu politikaları genel anlamda muhafazakar Arap devletleriyle dostane ilişkiler çerçevesinde oluşturulmuştu. Bugün de bu politika devam etmekte ve “radikal” olarak görülen Irak, Libya ve Suriye parçalara ayrılarak ABD’nin hegemonya alanı artırmaya çalışılmaktadır. ABD bazı durumlarda sorunun yaratıcısı kendisi olmasına rağmen Soğuk Savaş dönemindeki çatışan taraflar arasında arabulucu olma pozisyonunu günümüzde de başarıyla sürdürmektedir. ABD yıllarca demokrasi kavramını genel bir söylem olarak kullanmış, 1970’li yıllarda ise bu söyleme insan hakları ve liberalizmi eklemişti. ABD’nin bu söylemi Soğuk Savaş sonrasında da dış politika önceliği olarak devam etmiştir.

Görüleceği üzere, ABD’nin Soğuk Savaş dönemi ve sonrasındaki dış politikasında farklılıklardan ziyade benzerlikler görülmektedir. Bu nedenle ABD’nin dış polikasının değişimden fazla devamlılık taşıdığını söylemek mümkündür.

Notes

[1] BOSTANOĞLU 1999, 226.      

[2] SANDER 1979, 12.

[3] MORGENTHAU 1958, 129.

[4] GADDIS 1982, 89-126.

[5] GÖNLÜBOL 1975, 42.

[6] KENNEDY-PIPE 2007, 113.

[7] BRANDS 1994, XII-XIII.

[8] KEMP and HARVAKY 1997, 49.

[9] EISENHOWER 1965, 177-178.

[10] STAVRIDIS 2017 http://foreignpolicy.com/2016/02/17/are-we-entering-a-new-cold-war-russia-europe/; SANCHEZ etc.http://edition.cnn.com/2016/02/13/europe/russia-medvedev-new-cold-war/.

[11] KENNEDY-PIPE 2007.

[12] KORYBKO 2015.

[13] IDIZ 2016

[14].http://abcnews.go.com/International/wireStory/latest-russia-calls-direct-syria-peace-talks-38478336. 18.04.2016

Referanslar:

Elektronik Kaynaklar:

Russia calls for direct Syria peace talks, 10.04.2016, http://abcnews.go.com/International/wireStory/latest-russia-calls-direct-syria-peace-talks-38478336. [18.04.2016].

Stavridis, James, Are We Entering a New Cold War? 17.02.2016, http://foreignpolicy.com/2016/02/17/are-we-entering-a-new-cold-war-russia-europe/. [18.02.2016].

Sanchez, Ray, Russian PM Medvedev equates relations with West to a ‘new Cold War’, 05.02.2016,  http://edition.cnn.com/2016/02/13/europe/russia-medvedev-new-cold-war/. [16.02.2016].

Korybko, Andrew, The Middle East: Russian Style, 07.10.2015, http://orientalreview.org/2015/10/07/the-new-middle-east-russian-style-i/ [04.11.2015].

İdiz, Semih, Turkish-US Ties Face Fresh Turbulence Over Iraq, Syria, 12.01.2016,

http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/01/turkey-usa-relations-iraq-syrian-kurds- – potential flashpoints.html. [12.01.2016].

Kitap/Makale

Bostanoğlu, Burcu, Türkiye-ABD İlişkilerinin Politikası: Kuram ve Siyasa, Ankara, İmge Kitabevi, 1999.

Brands, H. William, The United States in the World: A History of American Foreign Policy, Vol. II, Boston, Houghton Mifflin Company, 1994.

Eisenhower, Dwinght, D., The White House Years: Waging Peace (1956-1961), Garden City, New York, Doubleday Company Inc, 1965.

Gaddis, John Lewis, Strategies of Containment, Oxford, Oxford University Press, 1982.

Gönlübol, Mehmet, NATO, USA and Turkey, Kemal H. Karpat (ed), Turkish Foreign Policy in Transition (1950-1974), Leiden, E. J. Brill, 1975.

Kemp, Geofffrey, Robert E. Havkavy, Strategic Geography and the Changing Middle East, Virginia, Carnegie Endowment for International Peace, 1997.

Kennedy-Pipe, Caroline, The Origins of the Cold War, New York, Palgrave-Macmillan, 2007.

Morgenthau, Hans J., Russian Technology and American Policy, Current History, Vol. 34, No. 199, (March 1958).

Sander, Oral, Türk-Amerikan İlişkileri (1947-64) (Turkish-American Relations, Ankara, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1979.

Schulzinger, Robert D., US Diplomacy since 1900, New York, Oxford University Press, 1998.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s